Terug naar Startpagina
 
De Franse Invasie
Vlucht 18 januari 1795
Vlucht Prinses Wilhelmina
Vlucht Prins Willem V
Pink 'Johanna Hoogenraad'
1795-1813
Oranje in ballingschap
Willem V Batavus
Frederica Sophia Wilhelmina
Frederica Louise Wilhelmina
Willem George Frederik
Willem Frederik
Frederica Louisa Wilhelmina
Willem Frederik George
Willem Frederik Karel
Wilhelmina Frederica Pauline
Wilhelmina Frederica Marianne
Terugkeer Oranje in 1813
30 november 1813
Herdenking in 2013
Boeken
Over Oranjes
 
Vertrek en aankomst Oranjes en Stuarts op Scheveningen
Vertrek Willem II, 1641
Vertrek Henrietta Maria, 1643
Vertrek Charles II, 1660
Aankomst Willem III, 1691
1642-1660
De Stuarts in Ballingschap
400 jaar Strandschilders
op Scheveningen
1600-1700
1700-1800
1800-1900 A t/m L
1800-1900 M t/m Z
1900-2000 A t/m L
1900-2000 M t/m Z
2000-heden
Muurschilderingen
Scheveningen op keramiek 1
Scheveningen op keramiek 2
Herdenkingspenningen
Panorama's Scheveningen
Algemeen
Scheveningen toen en nu
Huifkarren op Scheveningen
Zeeslagen bij Scheveningen
Het kanon van Scheveningen
Waarzegster op Scheveningen
Boeken over Scheveningen
Links
Over de Website
Contact
   

Wilhelmina van Pruisen (1751-1820)
Frederica Sophia Wilhelmina (Berlijn, 7 augustus 1751-Paleis Het Loo, 9 juni 1820), prinses van Pruisen, was de echtgenote van stadhouder Willem V.
 
Rechts: Portret van Frederika Sophia Wilhelmina (Wilhelmina; 1751-1820), prinses van Pruisen, in een medaillon, vergezeld van toespelingen op haar huwelijk te Berlijn, 4 oktober 1767, met Willem V, prins van Oranje-Nassau. Het portret wordt gedragen door een engel en vier putti met een brandende toorts, een bloemenkrans en de familiewapens bekroond met twee tortelduiven. Gedateerd 1767, schilder: Friedrich Reclam (1734-1774). (Coll. Rijksmuseum, Amsterdam). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)

Wilhelmina, voluit Frederika Sophia Wilhelmina van Hohenzollern, had een weinig gelukkige jeugd. Haar vader heeft ze nauwelijks gekend, en net als haar twee oudere broers werd ze als kleuter bij haar moeder weggehaald. Wilhelmina groeide op bij haar grootmoeder, koningin-moeder Sophia Dorothea van Hannover (1687-1757), en vanaf 1757 bij haar tante, koningin Elisabeth Christine (1715-1797). Feitelijk werd ze opgevoed door een gouvernante, in een eigen huishouden. Wilhelmina schrijft in haar memoires dat haar eerste gouvernante, freule von Redern, haar mishandelde en verwaarloosde, zonder dat de familie ingreep of het zelfs maar opmerkte. Daarentegen was haar opvolgster, Sophie von Danckelmann (1715-1789), als een tweede moeder voor haar. Ze zou haar hele leven bij Wilhelmina blijven.
Wilhelmina's kindertijd werd ook overschaduwd door de Zevenjarige Oorlog (1756-1763): de koninklijke familie moest drie maal uit Berlijn vluchten en bracht die jaren deels door in Maagdenburg. Na de oorlog nam haar kinderloze oom, de Pruisische koning Frederik II (de Grote), haar aan als dochter. Het hofleven bloeide weer op, met bals, muziekuitvoeringen en toneelspelen, waaraan Wilhelmina volop deelnam - het hoorde bij haar opvoeding. Het formele onderwijs beperkte zich tot godsdienst, aardrijkskunde en geschiedenis; de taal aan het hof was Frans. (Bron tekst: Historici.nl)
Links: Portret van Frederika Sophia Wilhelmina,ca. 1768 van Johann Georg Ziesenis (1716-1776). (Coll. Mauritshuis, Den Haag). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)

Wilhelmina heeft altijd contact met haar familie in Berlijn gehouden, vooral met Frederik de Grote. Deze was erg op haar gesteld en liet zijn ambassadeur in Nederland en de door hem betaalde Sophie von Danckelmann over haar persoon berichten en over haar belangen waken. Wilhelmina ontleende groot prestige aan de relatie met haar beroemde oom, met wie ze druk correspondeerde. Ze adoreerde hem en in de doortastendheid, werkkracht en roekeloosheid van haar latere politieke optreden, leek ze ook op hem. (Bron tekst: Historici.nl)

Wilhelmina was bij haar huwelijk een jong meisje met een helder verstand en sterk karakter en maakte zich in haar jeugdjaren aan het Pruisische hof de Franse taal eigen, omdat die mede onder invloed van filosofen als Voltaire in de mode was. Zij zou een goede steun blijken voor haar apathische, argeloze en soms impulsieve echtgenoot. De opvoeding van haar kinderen lag voornamelijk in haar hand, omdat haar man met werkzaamheden was overladen. Volgens de Engelse diplomaat James Harris had zij een verheven en standvastig karakter, dat ook in haar zorg voor een goede opvoeding en vorming van haar zonen tot uiting kwam. Haar eerste zwangerschap werd een bitter verdriet: zij verloor op 23 maart 1769 na een pijnlijke bevalling haar eerstgeborene, een zoon. Gelukkig werden nog drie gezonde kinderen geboren: in 1770 Louise, in 1772 Willem (Frederik) en in 1774 Frederik. Prinses Wilhelmina was een knappe, imponerende vrouw, oogstte meer bewondering dan liefde, had een aantrekkelijke oprechtheid, was zeer toegewijd aan haar kinderen, maar voelde zich soms vernederd door de zwakheid van haar man. Haar tegenstanders noemden haar wel de 'stadhouderes', omdat zij te grote invloed op de stadhouder had en het land meebestuurde. (Bron tekst: Oranje in Ballingschap, Mr. L.A. Struik. Uitgave: de Bataafse Leeuw, Amsterdam 2006)
 
Rechts: Portret van Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen, echtgenote van Prins Willem V. Zittend, ten voeten uit. Benjamin Samuel Bolomey, 1770. (Coll. Rijksmuseum, Amsterdam). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)

Het stadhouderlijk echtpaar bewoonde het Oude Hof, tegenwoordig het paleis Noordeinde in Den Haag. Het was een opgewekt gezin waarin de Oranje-kinderen opgroeiden. Wilhelmina benoemde de leraren van de kinderen. De dochter werd in 1790 uitgehuwelijkt aan Karel George, de oudste, zwak begaafde en bijna blinde zoon van de hertog van Brunswijk, toen een van de machtigste mannen rond het Pruisische hof. Deze was de gevierde soldaat van de Zevenjarige Oorlog die door Frederik Willem II op 1 januari 1787 tot veldmaarschalk was bevorderd. In hetzelfde jaar had hij de Pruisische invasie in Holland geleid: die had zijn roem als legeraanvoerder verhoogd. Hoewel het Pruisische leger nauwelijks weerstand van belang had ondervonden. Het hof in Brunswijk stond bekend als een erudiet hof waar de ideeën van de Verlichting ingang hadden gevonden en als het Mekka van de Pruisische militaire macht. (Bron tekst: Oranje in Ballingschap, Mr. L.A. Struik. Uitgave: de Bataafse Leeuw, Amsterdam 2006)

Nadat het patriottische gewest Holland de prins een aantal bevoegdheden had ontnomen, vertrok het stadhouderlijk gezin in september 1785 naar het prinsgezinde Nijmegen. De situatie dreigde uit te lopen op een burgeroorlog. Het was Wilhelmina, binnenskamers nu beschouwd als feitelijk leidster der Oranjepartij, die de impasse doorbrak. Op 28 juni 1787 vertrok ze met klein gevolg onaangekondigd naar Den Haag, met de bedoeling om in de (nog in meerderheid prinsgezinde) Staten-Generaal de zaak van Willem te bepleiten. Deze tocht naar Den Haag getuigde van persoonlijke moed en zou grote gevolgen hebben voor het land en voor haarzelf. Enkele kilometers voorbij Schoonhoven werd het gezelschap door een patriottisch vrijcorps aangehouden en naar een boerderij bij de Goejanverwellesluis gebracht. Daar werd Wilhelmina ondervraagd en vervolgens terug naar Schoonhoven geëscorteerd. Meteen stuurde ze brieven aan, onder meer, de Staten van Holland met het verzoek haar reis te mogen voortzetten, maar na een dag vergeefs wachten op antwoord keerde ze naar Nijmegen terug. (Bron tekst: Historici.nl)
 
De aanhouding van Prinses Wilhelmina aan de Goejanverwellesluis, 1787. Getekend door J.J.R. De Wetstein Pfister. (Bron: Entoen.nu). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)
 
Links: Portret van prinses Frederika Sophia Wilhelmina, 1789 van Johann Friedrich August Tischbein (1750-1812). (Coll. Mauritshuis, Den Haag). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)

Voor haar aanhouding en gevangenneming eiste Wilhelmina bij de Staten van Holland genoegdoening (satisfactie). In brieven naar Pruisen benadrukte ze het geweld en de belediging haar aangedaan, en haar broer Frederik Willem II, sinds een jaar koning van Pruisen, ondersteunde die eis. De Staten van Holland reageerden afwijzend, en Frederik Willem, die niet verder betrokken wilde raken, bood nu zijn bemiddeling aan. Wilhelmina bleef echter aandringen, en bleef herhalen dat ze niet conform haar rang van prinses van Pruisen was behandeld.

Aangespoord door Harris drong nu ook Engeland bij Pruisen aan op actie. Een internationaal conflict dreigde, want Frankrijk beloofde de patriotten te steunen. Frederik Willem ging overstag. De formulering van de voorwaarden van de satisfactie liet hij aan Wilhelmina over en deze was zodanig dat er onmogelijk aan kon worden voldaan. Op 13 september trokken Pruisische troepen de Republiek binnen. In twee weken was het hele land onder de voet gelopen; alleen Amsterdam capituleerde pas op 9 oktober. Frankrijk hield zich afzijdig. (Bron tekst: Historici.nl)
 
Rechts: De kinderen van prins Willem V, 1789 van Johann Friedrich August Tischbein (1750-1812). (Coll. Collectiegelderland.nl). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)

Een groepsportret van de drie kinderen van het prinselijk paar. Het is een verfijnd schilderij, dat opvalt door zijn delicate kleuren.
In een in neo-classicistische stijl gedecoreerde kamer staan de 17-jarige erfprins Willem (1772-1843) - met op zijn jas de borstster van de Orde van de Zwarte Adelaar (Pruisen)- en zijn 19-jarige zuster Louise (1770-1819) innig gearmd, terwijl de 15-jarige Frits (1774-1799) rechts aan een bureau zit.
 
 
Rechts: Portret van Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen, echtgenote van prins Willem V, te paard. Ruiterportret, zittend op een bruin paard, met een steek op het hoofd, in een landschap, rechts in de verte een kerktoren, 1789 van Tethart Philip Christian Haag (1737-1812). (Coll. Rijksmuseum, Amsterdam). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)

Het portret was een geschenk van hun twee oudste kinderen, Louise en Willem Frederik, aan Willem V. Het is een opmerkelijk ruiterportret omdat de Prinses niet in de voor vrouwen gebruikelijke amazonezit (met twee benen aan een kant van het paard) is afgebeeld. Ze zit als een man te paard. De toren op de achtergrond is de Haagse Jacobskerk.
 
Links: Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen. Echtgenote van Prins Willem V, in de tempel der kunsten van Benjamin Samuel Bolomey, ca 1760 - 1790. (Coll. Rijksmuseum, Amsterdam). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)

Allegorisch portret van Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen, echtgenote van Prins Willem V, in de tempel der kunsten. De prinses zit voor een ezel waar een schilderij op staat en leunt tegen een piano. Zij ontvangt een penseel uit handen van de personificatie Schilderkunst en een lier en bloemenkrans van de Poëzie. Rechts kijkt Muziek toe. Achter: de drie Gratiën op een wolkenbed. (Bron tekst: Rijksmuseum, Amsterdam)

De eerste tien huwelijksjaren bleef Wilhelmina binnen de kring van haar gezin en van het hof. Er waren veel feesten en ontvangsten met muziek, dans en toneel, kunsten die ze ook actief beoefende. Bovendien was Wilhelmina een niet onverdienstelijk schilderes. Zoals paste bij haar hoge positie, besteedde ze een deel van haar persoonlijk inkomen aan liefdadigheid en patronage. Zo betaalde ze persoonlijk de opleiding aan de militaire academie in Berlijn van Dirk en Gijsbert Karel van Hogendorp, zoons uit een verarmde regentenfamilie. In haar persoonlijke omgang bleef ze afstandelijk, wat als arrogant werd gezien. Met politiek bemoeide Wilhelmina zich niet in deze jaren, al probeerde ze wel Willem los te weken van de invloed van Brunswijk, die overigens haar oom was. ((Bron tekst: Historici.nl)
 
Links: Frederika Sophia Wilhelmina, 1790 van Johann Friedrich August Tischbein (Coll. Rijksmuseum, Amsterdam) en rechts: portret uit 1791 naar Johann Friedrich August Tischbein. (Coll. British Museum, London). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)
VERTREK van MEVROUW de PRINSES van ORANJE, met hare BEHUWDDOCHTER en derzelver ZOONTJE, van Scheveningen, en van daar naar Engeland over te steken, op den 18en van January 1795, des morgens omtrent 8 uuren. Afbeelding van het vertrek van de Wilhelmina van Pruisen, echtgenote van stadhouder Willem V, vanaf het strand. Links is de hofhouding bezig met de bagage op het strand. In het midden de prinses. Rechts op de voorgrond kijken enige mensen toe. In het midden verder naar de achtergrond de schepen waarmee het gezelschap naar Engeland vertrok. Gravure van M. Brakel. (Coll. Provincialeatlas-nh.nl). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)
Hampton Court Palace door Henry Bryan Ziegler (1798ˇ1874) (Bron: Theesotericcuriosa.blogspot.nl). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)
Links: prinses Wilhelmina van Pruisen op een mezzotint van H.G. Does uit 1799 en rechts op een gravure naar een werk van John Hopper uit 1804. (Coll. British Museum, London). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)
Slot Oranienstein in Diez, Duitsland. (Coll. Stichting Historische Verzamelingen van het Huis van Oranje-Nassau, Den Haag). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)
 
Rechts: Portret van Frederika Sophia Wilhelmina (1751-1820), prinses van Pruisen. Sedert de dood van Willem V in 1806 Prinses Douairière van Oranje.
Buste, aanziend, met zwarte hoed. Naar een origineel door Cornelis Cels uit 1817 in de Stichting Historische Verzamelingen van het Huis Oranje-Nassau. Onderdeel van de collectie portretminiaturen. 1817 - 1820. schilder: Johannes Hari (1772-1849) (Coll. Rijksmuseum, Amsterdam). (Klik op de afbeelding voor een groter formaat)

De val van Napoleon in 1813 gaf hoop op terugkeer naar Nederland, waar plannen werden gemaakt om Willem Frederik als souverein vorst binnen te halen. Wilhelmina was daarbij zeer betrokken: ze overlegde met haar zoon hoe hij het beste de soevereiniteit kon aanvaarden en organiseerde in Berlijn de werving van gedeserteerde en krijgsgevangen Nederlanders uit Napoleons leger voor het zogenoemde Hollandse Legioen - hun papieren controleerde ze persoonlijk. Zij bekostigden het Legioen met een lening van 4 miljoen ecu's. Prinses Wilhelmina had voor dat bedrag een lening kunnen afsluiten bij de bankiers Aarons in Berlijn en Van Olden in Amsterdam. Als onderpand diende de bezittingen van de prins en zijn vrouw Mimi in Polen en Silezië. de kapitalen van Wilhelmina en Louise in Engelse fondsen en nog overgebleven familiejuwelen. Prinses Wilhelmina was er in geslaagd een Oranjelegioen te vormen en en 18 december 1813 defileerde het korps voor het paleis Schönhausen voor de prinsessen Wilhelmina en Louise: 32 officieren en 1144 manschappen. 10 januari 1814 keerden Wilhelmina en Louise terug naar Nederland. Op 11 januari 1814 kwam het bataljon via Doesburg en Arnhem in Utrecht, alwaar het in garnizoen bleef. Later volgden nog een tweede en derde bataljon. Het legioen heeft niet de kans gekregen zich te onderscheiden in de bevrijding van het vaderland. De onverwachte omwenteling en de komst van de Prins van Oranje uit Engeland op 30 november 1813 hadden militair ingrijpen van het legioen overbodig gemaakt. (Bron tekst: Oranje in Ballingschap, Mr. L.A. Struik. Uitgave: de Bataafse Leeuw, Amsterdam 2006)

In haar laatste levensjaren woonde Wilhelmina met Louise afwisselend in Haarlem, in Den Haag en op 't Loo. Op 9 juni 1820 overleed Wilhelmina op 't Loo, nog geen jaar na de dood van Louise. Ze vond een tijdelijk graf in Apeldoorn, tot ze kon worden bijgezet in de grafkelder van de Oranjes in Delft. Dat gebeurde op 7 november 1822. (Bron tekst: Historici.nl)
 
Bronnen:
Portret van Frederika Sophia Wilhelmina
Portret van Frederika Sophia Wilhelmina
Portret van Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen
De aanhouding van Prinses Wilhelmina aan de Goejanverwellesluis
Portret van Frederika Sophia Wilhelmina
De kinderen van prins Willem V en Wilhelmina van Pruisen
Portret van Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen te paard
Allegorisch portret van Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen
Portret van Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen
Afbeelding van het vertrek van de Wilhelmina van Pruisen
Hampton Court Palace
Her Royal Highness Frederica Sophia Wilhelmina, 1799
Her Royal Highness Frederica Sophia Wilhelmina, 1804
Portret van Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen
Boek: Oranje in Ballingschap, Mr. L.A. Struik
Boek: Oranje in Ballingschap, H. Algra